Sytuacja polityczna na Górnym Śląsku po I wojnie światowej

Zakończenie I wojny światowej (1914-1918) klęską państw centralnych doprowadziło na przełomie lat 1918/1919 do zmiany sytuacji politycznej w Europie środkowo-wschodniej i powstania nowych państw, w tym także Polski odrodzonej po 123 latach zaborów. Okres powojenny cechował się również narastającym radykalizmem wystąpień społecznych. Widomym symptomem tego zjawiska było samorzutne zawiązywanie się rad robotniczych i żołnierskich, które nie tyle odwoływały się do podziałów narodowościowych, ile dążyły do przejęcia władzy i ukształtowania się nowych stosunków społecznych. Duża część członków tych rad z sympatią patrzyła w tym okresie na przemiany rewolucyjne w Rosji Radzieckiej, wzorując się na ustroju stworzonym przez bolszewików.

W pierwszych miesiącach po wojnie niemieckie partie polityczne i organy administracji państwowej oraz komunalnej na Górnym Śląsku (w rejencji opolskiej - Regierungsbezirk Oppeln), zajmowały w większości bierne stanowisko. Szok wywołany klęską wojenną oraz gwałtownym rozpadem II Cesarstwa Niemieckiego spowodował zajęcie przez Niemców pozycji defensywnej. Przed Paryską Konferencją pokojową nie przypuszczano zresztą, że rewindykacje polskie mogą dotyczyć Górnego Śląska i że zostaną poparte przez zwycięskich aliantów.

W tym pierwszym okresie, jesieni 1918 roku, widoczny już był rysujący się podział rejencji opolskiej na dwie części: wschodnią - z centrami w Katowicach i w Bytomiu, gdzie przeważały wpływy polskie, chociaż raczej poza wielkimi miastami; zachodnią - z centrum w Opolu, gdzie dominacja strony niemieckiej była wyraźna, a organizacje polskie nie posiadały wielkich wpływów. Pod względem politycznym na Górnym Śląsku ukształtowały się ostatecznie u schyłku 1918 roku 3 konkurencyjne obozy: niemiecki, polski i separatystyczny.

Polskie oczekiwania na przyłączenie Górnego Śląska do Rzeczypospolitej po raz pierwszy jasno wyraził Wojciech Korfanty, w głośnym przemówieniu wygłoszonym 25 października 1918 roku w parlamencie niemieckim (Reichstagu). Zażądał wówczas włączenia do państwa polskiego ziem zabranych w wyniku zaborów (Prus Królewskich, Gdańska, Wielkopolski, części Prus Książęcych), a także Śląska Górnego i Średniego, znajdujących się w państwie pruskim od wojen śląskich w XVIII wieku. Tworzenie polskiego ośrodka władzy przyspieszyły wydarzenia rozgrywające się w Poznańskiem, gdzie powstała Naczelna Rada Ludowa (NRL), do której wszedł Wojciech Korfanty. W ślad za tym na Górnym Śląsku utworzono w Bytomiu Podkomisariat NRL (kierował nim Kazimierz Czapla, a jego zastępcą był Konstanty Wolny), działający do wybuchu I powstania śląskiego. Podkomisariatowi podporządkowywały się stopniowo polskie tzw. rady ludowe, powstające samorzutnie w poszczególnych miejscowościach. Zaczęły się również odradzać polskie partie polityczne, z których czołową rolę odgrywały: chadecja na czele z Korfantym (Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji - PSChD); socjaliści (Polska Partia Socjalistyczna), której przewodniczącym górnośląskiego komitetu był Józef Biniszkiewicz; i centrowe Narodowe Stronnictwo Robotników (jego wiceprezesem był późniejszy pierwszy wojewoda śląski Józef Rymer), potem działające jako Narodowa Partia Robotnicza (NPR). Obok polskiego ośrodka władzy politycznej, powstała także konspiracja wojskowa. 5 stycznia 1919 roku wysłannik z Poznania, Józef Wiza, zainicjował działalność Komitetu Wykonawczego organizacji wojskowej, a 11 stycznia 1919 roku na Górnym Śląsku powstał Główny Komitet Wykonawczy Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska (POW GŚl.), którego przewodniczącym został Józef Grzegorzek.

Aktywność polska spowodowała zaniepokojenie Niemców polskimi roszczeniami terytorialnymi, sięgającymi na Górnym Śląsku poza obszar dziewiętnastowiecznych zaborów. 15 grudnia 1918 roku ukonstytuowało się w związku z tym, działające pod patronatem niemieckich przedsiębiorców, stowarzyszenie pod nazwą Freie Vereinigung zum Schutze Oberschlesiens (Wolne Stowarzyszenie dla Ochrony Górnego Śląska), na bazie którego w 1919 roku utworzono Vereinigte Verbände Heimattreuer Oberschlesier (Zjednoczenie Związków Górnoślązaków Wiernych Ojczyźnie). To drugie stało się największą i najpopularniejszą organizacją Niemców górnośląskich, mającą swoje oddziały prawie w całej Rzeszy Niemieckiej. Jej zapleczem politycznym była niemiecka Partia Centrum (w grudniu 1918 roku zmieniła nazwę na Katholische Volkspartei - Katolicka Partia Ludowa), kierowana przez popularnego na Górnym Śląsku raciborskiego proboszcza Carla Ulitzkę. Obóz niemiecki do końca 1919 roku mógł liczyć nie tylko na kadry niemieckiej administracji, ale także na wsparcie regularnego wojska niemieckiego (117. Dywizję Piechoty), rozlokowaną w rejencji opolskiej pod nazwą Grenzschutz (Ochrona Granicy).

Obok polskich i niemieckich organizacji, równocześnie ukształtował się trzeci nurt w działalności politycznej - separatystyczny. Inicjatywa założenia Komitetu Górnośląskiego (Oberschlesisches Komitee), podjęta 27 listopada 1918 roku po spotkaniu braci Tomasza i Jana Reginków oraz Ewalda Latacza z przedstawicielami górnośląskiego przemysłu ciężkiego, doprowadziła do utworzenia najpierw Komitetu w Raciborzu, a w styczniu 1919 roku jego przekształcenia w Związek Górnoślązaków (Bund der Oberschlesier). Na czele Związku stanął ks. Tomasz Reginek, a początkowo wsparcia jego działalności udzielała także Partia Centrum.

Na przełomie lat 1918/1919 powstały trzy centra życia politycznego na Górnym Śląsku: polski w Bytomiu, niemiecki w Opolu i separatystyczny w Raciborzu. Konfrontacja ich planów politycznych i określenie zasięgu wpływów miało nastąpić 19 stycznia 1919 roku, podczas wyborów do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego (Nationalversammlung). Ich bojkot przez ugrupowania polskie jednak nie pozwolił na takie porównanie sił poszczególnych obozów. Wybory w skali ogólnoniemieckiej wygrała socjaldemokracja niemiecka (Sozialdemokratische Partei Deutschlands), zjednoczona z Partią Centrum (Deutsche Zentrumspartei) i liberalną Postępową Partią Ludową (Fortschrittliche Volkspartei), później przekształconą w Niemiecką Partię Demokratyczną (Deutsche Demokratische Partei) Po wyborach stworzyły one centro-lewicową koalicję tzw. Weimarską, rządzącą w Niemczech z niewielkimi przerwami do schyłku lat 20. Wybory do niemieckiego Zgromadzenia Narodowego w rejencji opolskiej przyniosły jednoznaczne zwycięstwo Katolickiej Partii Ludowej, która uzyskała 48,4% oddanych głosów, ale przy katastrofalnie niskiej frekwencji, wywołanej polskim bojkotem.

© Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Wszelkie prawa zastrzeżone. / DESIGN Dawid Korzekwa